معرفی سروده‌هایی از شاخة ادبیات شفاهی ایران: سه‌خشتی‌های کُرمانجی

نویسنده

دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

چکیده

در این مقاله، سروده­هایی متعلق به خانوادة ادبیات شفاهی ایران از منظر برون­متنی و درون­متنی معرفی می­شود. سه­خشتی­های کرمانجی، سروده­هایی سه‌مصراعی‌اند که سابقة آنها به ادبیات دورة پیشااسلامی می­رسد اما هنوز در شاخة ادبیات شفاهی منطقة خراسان سروده و خوانده می­شوند. در زبان کرمانجی، سه­خشتی­ها را عمدتاً به آواز می‌خوانند و همین امر سبب افزودن پاره­هایی بر اصل سه مصراع می­شود. این پاره­ها بیشتر کارکرد موسیقایی دارد و غالباً برای سازگارشدن سه­خشتی­ها با دستگاه­های موسیقایی به آنها افزوده می­شود اما غیر از این، کارکرد معنایی ـ عاطفی هم دارند. ما پس از بررسی 304 سه­خشتی، آنها را از جهت موسیقایی و زمینة معنایی ـ عاطفی بررسی خواهیم کرد. ضمن اینکه پیش از آن نشان می­دهیم رابطة این سروده­ها با ادبیات دورة پیشااسلامی چگونه است. در بخش پیشینة تحقیق و وجه تسمیة این قالب نیز نشان خواهیم داد که چه تحقیقاتی در این مورد تاکنون انجام شده­است.

کلیدواژه‌ها


ابن‌سینا، ا. ح. ع. 1405. الشفاء­المنطق، تحقیق و مقدمه ع. بدوی. قم: منشورات مکتبة آیة­الله العظمی­المرعشی­النجفی.

اذکائی، پ. 1375. ب‍اب‍اطاه‍رن‍ام‍ه‌ (ه‍ف‍ده‌ گ‍ف‍ت‍ار و گ‍زی‍ن‍ه‌ اش‍ع‍ار)، تهران: توس.

انجوی شیرازی، ج. 1351. فرهنگ جهانگیری، به کوشش ر. عفیفی. مشهد: دانشگاه فردوسی.

بلو، ژ. و و. باراک. 1387. دستور زبان کرمانجی، ترجمۀ ع. بلخکانلو. بی‌جا: بی‌نا، (چاپ به زبان اصلی 1999م.).

بویس، م. و ه. جرج فارمر. 1368. دو گفتار دربارة خنیاگری و موسیقی ایران، ترجمة ب. باشی. تهران: آگاه.

بهار، م. ت. 1351. بهار و ادب فارسی: مجموعۀ یکصد مقاله از ملک­الشعرا بهار، ج1، به کوشش م. گلبن. تهران: فرانکلین.

توحّدی، ک. 1359. حرکت تاریخی کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران، مشهد: بی‌نا.

ــــــــــــــــ.. 1374. ترانه­های کرمانجی خراسان (302 ترانۀ هشت‌هجایی)، مشهد: واقفی.

حسین­پور، ا. 1389. آسمان بی مرز است، بجنورد: جهانی.

خالقی مطلق، ج. 1357. «مطالعات حماسی، حماسه­سرای باستان». سیمرغ، (5): 3- 27، تهران: بنیاد شاهنامه­شناسی.

رازی. ش. ق. 1360. المعجم فی معاییر اشعارالعجم، تصحیح م. قزوینی. تهران: زوار.

روشان، ح. 1389. چیکسای، ویراستة گ. شادکام. مشهد: شاملو.

رضایی باغ­بیدی، ح. 1391. «اوزان شعر ایران باستان». در خرد بر سر جان، به کوشش م. ج. یاحقی و دیگران، تهران: سخن.493-522.

زرقانی، س. م. 1390. تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی، تهران: سخن

ــــــــــــــــ.. 1391. بوطیقای کلاسیک، تهران: سخن.

سپاهی لائین، ع. ر. 1376. «سه­خشتی، شعر ویژۀ کرمانج‌ها». شهر، 4 (21): 158-163.  

سنندجی، ش. 1366. تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، تهران: امیرکبیر.

سیدی­زاده، س. ا. 1390. جلوه­های عشق در سه­خشتی کردهای خراسان. در www.bojnord1400.blogfa.com   آخرین به­روزرسانی 10/ 1391.

صادقی، ع. ا. 1379. یادنامة احمد تفضّلی، تهران: سخن.

طبیب­زاده، ا. 1389. «بررسی تطبیقی وزن­های کمّی و تکیه­ای ـ هجایی در فارسی و گیلکی».  ادب‌پژوهی، (11): 7-30.  

ــــــــــــــــ. .1391. «مقایسۀ اقوال ایزدی­ها با کلامات یارسان در پرتو برخی سروده­های ایرانی غربی». ادب پژوهی، (20): 53-74.  

ــــــــــــــــ.. 1392. «بررسی تاریخی وزن در فهلویات». زبان­ها و گویش­های ایرانی، (3): 59-89.

طوسی، م. م. 1325. معیار­الاشعار، تصحیح مدرّس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.

ـــــــــــــــ.. 1355. اساس­الاقتباس، تصحیح مدرّس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.

ضیامجیدی، ل. و ا. طبیب­زاده. 1390. «بررسی وزن اشعار عامیانۀ فارسی براساس نظریۀ وزنی». ادب پژوهی، (16): 59-79.

عنصرالمعالی، ک. 1364. قابوس­نامه، به اهتمام و تصحیح غ. ح. یوسفی. تهران: علمی و فرهنگی.

مراغی، ع. 1366. جامع­الالحان، به اهتمام ت. بینش. تهران: مؤسسة تحقیقات فرهنگی.

مه‌رو، س. 1389. شعر گرمانجی در موسیقی مقامی گرمانجی خراسان، بجنورد: جهانی.

خانلری، پ. ن. 1327. تحقیق انتقادی در عروض فارسی و چگونگی تحوّل اوزان غزل، تهران: دانشگاه تهران.

نظامی عروضی سمرقندی، ا. 1909. چهارمقاله. به کوشش م. قزوینی. لیدن: بریل.

Henning, W. B. 1977. Selected paper. Vol.2, Acta Iranica 15, Leiden.