تعبیر کنایه در زبان فارسی بر مبنای دیدگاهی ادراکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

10.22124/plid.2021.18125.1496

چکیده

کنایه در سنت مطالعة بلاغت به سخنی اطلاق می‏شود که دارای دو معنی است و مخاطب با توجه به شرایط از مفهوم صریح آن به مفهوم ضمنی‏اش پی می‏برد. نگاهی به پیشینة مطالعة کنایه نشان می‏دهد که این صنعت که امروزه دیگر صرفاً محدود به حوزة ادب نیست و در گفت‌وگوهای روزمرة سخنگویان کاربرد عام دارد، همواره با فرایندهای دیگری نظیر استعاره، مجاز، معنی ضمنی و جز آن خلط شده‌است. در مقالة حاضر، ضمن اشاره به این همپوشی‏ها به دنبال آنیم تا تعریف مشخص و مستقلی از کنایه به دست دهیم. به­ویژه می‏کوشیم تا از منظری تحلیلی ـ توصیفی و به کمک داده‏های متعدد از جملات روزمرة سخنگویان زبان در چارچوب نگرشی ادراکی به بررسی چگونگی درک و تعبیر کنایه بپردازیم. این پژوهش نشان می‏دهد که سخنگویان با تکیه بر اطلاعات بافت‏های ادراکی، اعم از بافت زبانی یا بافت A، بافت موقعیتی یا B و اطلاعات از پیش‏موجود در حافظه یا بافت C کنایه را تعبیر می‏کنند. در این میان، وجود اطلاعی خاص در بافت C نقشی عمده ایفا می‏کند که براساس آن، هر جمله‏ای را می‏توان در معنی متناقضش تعبیر کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ذوالفقاری، ح. 1387. «تفاوت کنایه با ضرب‌المثل»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش. ۱۰:  ۱۰۹-۱۳۳.
رجائی، م.خ. 1353. معالم‌البلاغه در علم معانی و بیان و بدیع. شیراز: دانشگاه شیراز.
شمیسا، س. 1370. بیان، تهران: فردوس و مجید.
شمیسا، س. 1374. بیان و معانی. تهران: فردوس.
صفوی، ک. 1389.  سرگردان در فلسفة ادبیات. تهران: انجمن شاعران ایران.
صفوی، ک. 1391. «حذف یا کاهش» در نوشته‏های پراکنده (دفتر اول؛ معنی‏شناسی)، تهران: انتشارات علمی.
صفوی، ک. 1393.  آشنایی با نشانه‏شناسی ادبیات، تهران: انتشارات علمی.
صفوی، ک. 1395. فرهنگ توصیفی مطالعات ادبی، تهران: انتشارات علمی.
صفوی، ک. 1396. تعبیر متن، تهران: انتشارات علمی.
عباسپور، ه. 1381. «کنایه» در فرهنگنامة ادبی فارسی؛ گزیدة اصطلاحات، مضامین و موضوعات ادب فارسی (دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی ح. انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی:  1164-1165.
عباسپور، ه. 1381. «آیرونی» در فرهنگنامة ادبی فارسی؛ گزیدة اصطلاحات، مضامین و موضوعات ادب فارسی (دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی ح. انوشه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی:   84.
کزازی، م. 1373. بدیع، تهران: ماد.
گندمکار، ر. 1399. فرهنگ توصیفی معنی‌شناسی، تهران: علمی.
موحد، ض. 1368. درآمدی به منطق جدید، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
وحیدیان کامیار، ت. 1375. «کنایه، نقاشی زبان»، نامة فرهنگستان، ش. ۸:  ۵۵-۶۹.
Saeed, J. 2016. Semantics (4th ed.). Oxford: Blackwell.