پسوندهای اشتقاقی «-ین» و «-ینه» در چارچوب ساخت‌واژۀ ساختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران

2 دانشیار زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران

چکیده

پژوهش حاضر دو پسوند اشتقاقی «-ین» و «-ینه» را در زبان فارسی بررسی و سویه‌های گوناگون معنایی و صوری آنها را واکاوی می­نماید و می‌کوشد با رویکرد ساخت‌بنیاد و در چارچوب نظریۀ ساخت‌واژۀ ساختی الگوهای واژه‌سازی را بر پایۀ مفهوم «طرحواره‌های ساختی» و رابطۀ پایگانی این طرحواره‌ها تبیین نماید. ساخت‌واژۀ ساختی نظریه‌ای واژه‌بنیاد و نشانه‌بنیاد در حوزۀ ساخت‌واژه است که رویکردی شناختی و کاربردبنیاد به واژه‌سازی دارد. داده‌های پژوهش برگرفته از پیکرۀ ساخت‌واژی نگارندگان، با بیش از 12000 واژۀ مشتق و مرکب فارسی، و فرهنگ فارسی زانسو (کشانی، 1372) است که 71 واژۀ مشتق ساخته‌شده با پسوند «-ین» و 59 واژۀ ساخته‌شده با پسوند «-ینه» را در بر می‌گیرد. براساس یافته‌های پژوهش این پسوندها تنوع معنایی چشمگیری دارند که در سطح طرحواره‌های ساختی انتزاعی قابل تبیین است نه در سطح واژه‌های عینی زبان و از همین­رو آن را چندمعنایی ساختی می‌نامند. پسوند «-ین» می‌تواند در 7 زیرطرحوارۀ ساختی نمایان شود و واژه‌هایی از مقولۀ صفت بسازد، اما «-ینه» دارای 9 زیرطرحوارۀ ساختی است و واژه‌هایی از مقولۀ اسم و صفت می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


ابوالقاسمی، م. 1375. دستور تاریخی زبان فارسی. تهران: سمت
بامشادی، پ. و ش. انصاریان. 1393. «حرف اضافه یا اسم جایگاه­نما». مقالات نهمین همایش زبان‌شناسی ایران، به­کوشش م. دبیرمقدم). جلد اول، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی: 249-264.
ــــــــــــــــ. 1394. «تبیین ساختارهای ناپایگانی زبان فارسی در چارچوب نظریۀ ساخت‌واژۀ ساخت­محور». مقالات سومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش­های کاربردی در مطالعات زبان، دانشگاه تهران، انتشار به‌صورت لوح فشرده.
ــــــــــــــــ. 1395. «رویکرد ساخت‌بنیاد به صرف و کاربرد آن در آموزش واژه‌های مشتق و مرکب فارسی برای فارسی‌آموزان». مقالات نخستین همایش واکاوی منابع آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان، به­کوشش م. میردهقان). جلد دوم. تهران، نشر خاموش: 999- 1020.
بامشادی، پ. و ف. قطره. 1396. «چندمعنایی پسوند «- ی» فارسی: کندوکاوی در چارچوب ساخت‌واژۀ ساختی». جستارهای زبانی، (42): 265- 289.
بامشادی، پ؛ ش. انصاریان و ن. داوری اردکانی. 1397. «چندمعنایی پسوند «- انه» فارسی: رویکرد ساخت‌واژۀ ساختی». مطالعات زبان و گویش‌های غرب ایران، (22): 1-11.
بامشادی، پ. و ش. انصاریان [زیر چاپ]. «نقش طرحواره‌های مرتبه دوم در تحلیل ساختارهای [اسم + شناسی/ نگاری/ کاوی] و صفت‌های متناظر آنها در زبان فارسی». جستارهای زبانی.
بهشتی، ع. 1355. ساختمان واژه زبان فارسی امروز. تهران: چاپخانۀ پیروز.
تاکی، گ. 1391. «طبقه بندی وندهای اشتقاقی زبان فارسی». زبان و زبان‌شناسی، (15): 125-140.
رفیعی، ع. 1391. «صرف ساخت‌محور: شواهدی از فرایندهای واژه‌سازی در زبان فارسی». مقالات هشتمین همایش زبان‌شناسی ایران، به­کوشش م. دبیرمقدم). تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 327- 336.
رفیعی، ع. و س. ترابی 1393. «وراثت و انگیختگی رابطۀ صورت و معنی در واژگان: نمونه‌هایی از واژه‌سازی زبان فارسی». علم زبان، 2(3): 49-64.
سامعی، ح. و م. تفسیری. 1393. الگوهای ساخت واژه در زبان فارسی. تهران: آثار.
شریعت، م.ج. 1390. «نقدی بر ساختار صفت نسبی در زبان فارسی». پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، (4): 53-67.
صادقی، ع. ا. 1372. «شیوه‌ها و امکانات واژه‌‌سازی در زبان فارسی معاصر(11)». نشر دانش، (77): 21-25.
صمصامی، م. 1346. پیشوندها و پسوندهای زبان فارسی. اصفهان: نشر مشعل.
عظیم‌دخت، ذ. و ع. رفیعی. 1395. «واژه‌های مرکب مختوم به ستاک حال از منظر صرف ساختی: مورد [x - یاب]». مجموعه مقالات چهارمین همایش ملی صرف، به­کوشش ش. مدرس خیابانی و ف. قطره، تهران: نشر نویسۀ پارسی: 143-170.
کشانی، خ. 1371.  اشتقاق پسوندی در زبان فارسی امروز. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ــــــــــــــــ. 1372.  فرهنگ فارسی زانسو. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
کلباسی، ا. 1391. ساخت اشتقاقی واژه در فارسی امروز. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
نجفیان، آ.؛ ب. روشن و ز. قیراطی. 1394. «صرف کاربردشناختی پسوندهای نسبت در زبان فارسی». زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان، (13): 21-38.
Booij, G. 2007. “Construction Morphology and the Lexicon”. In F. Montermini, G. Boye & N.R. Hathout (Eds.), Selected Proceedings of the 5th Decembrettes: Morphology in Tolouse, pp. 33-44.
ـــــــــــــــــــــ 2010. Construction morphology. Oxford: Oxford University Press.
ـــــــــــــــــــــ 2013. “Morphology in Construction Grammar”. In T. Hoffmann & G. Trousdale (eds.), The Oxford Handbook of Construction Grammar (pp. 255-274). Oxford: Oxford University Press.
ـــــــــــــــــــــ 2016. “Construction morphology”. In A. Hippisley and G. Stump (eds.), The Cambridge handbook of morphology (pp. 424–448). Cambridge: Cambridge University Press.
ـــــــــــــــــــــ 2018. “The Construction of Words: Introduction and Overview”. in G. Booij (ed.), The Construction of Words: Advances in Construction Morphology (pp. 3-16). Cham: Springer.