بررسی واژه‌های غریب و نادر گونة هروی کهن و کاربرد آنها در گویش معاصر هرات

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران

چکیده

زبان فارسی نو کلیّتی نمودیافته در همة متون و نوشته­های فارسی نیست بلکه در پاره‏ای از حوزه‏های جغرافیایی با اندک تفاوت‎هایی در واژه­، صرف‎ونحو و آوا، صورت‎های کاربردی گوناگونی پیدا کرده که اصطلاحاً به آنها «گونه‎های زبانی» می‌گویند. کشف ویژگی‎های زبانی هر یک از گونه‎های کهن و بازجُست آنها در زبان متداول همان حوزه، از پژوهش‏های بایستۀ زبانی است. این مقاله کوششی برای نیل به این مهم در حوزۀ هرات و گونۀ هروی کهن است. از آنجاکه طبقات‏الصوفیۀ خواجه عبدالله انصاری کهن‏ترین، کامل‏ترین و گفتاری‏ترین متن باقی‏مانده از فارسی نوین حوزۀ هرات است، کشف ویژگی‏های زبانی آن می‏تواند نمایانگر مشخصات گونۀ هروی کهن باشد که این مهم در قالب اثری از نگارنده منتشر شده­است. بازجُست واژه‏ها و لغات نادری که در طبقات به کار رفته اما در فارسی معیار امروزی رواج ندارند، در میان واژه‏هایی که امروزه در هرات و شهرهای اطراف آن به کار می‏روند و تحلیل آنها، موضوع این نوشتار است که با استفاده از مطالعۀ کتابخانه‏ای و در مواردی معدود به کمک برخی شنیده‏های میدانی و به روش توصیف و تحلیل محتوا نگاشته شده­است.

کلیدواژه‌ها


آیت‏الله‏‎زاده شیرازی، م. 1375. بخشی از تفسیری کهن به پارسی از مؤلفی ناشناخته، با مقدمه و فهرست برابرهای قرآنی فارسی ع رواقی. تهران: میراث مکتوب، نشر قبله.

افشار، م. 1355. «خراسان- افغانستان- ایران». گوهر. (39): ۲۲6-۲۲1.

افغانی­نویس، ع. ۱۳۶۴. لغات عامیانة فارسی افغانستان، با تکمله‏ای از ح فرمند، پاک­فر، کابل: آکادمی علوم ج.د.ا.

اکبری شالچی، ا. 1370. فرهنگ گویشی خراسان بزرگ. تهران: مرکز.

التون. ل. ن. 1389. تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان. ترجمة م رجب‌نیا، تهران: علمی­وفرهنگی.

انصاری، ع. 1380. طبقات­الصوفیه. با تصحیح و ... ع ­حبیبی قندهاری. به­کوشش ح آهی. [تهران]: فروغی.

ـــــــــــــــــ . 1386. طبقات­الصوفیه. مقدمه و تصحیح م مولایی. تهران: توس.

بارتولد، و. 1358. تذکرة جغرافیای تاریخی ایران، ترجمة سردادور (طالب­زاده). تهران: توس.

برهان تبریزی، م. 1362. برهان قاطع. به­اهتمام م معین. تهران: امیرکبیر.

تویسرکانی، م. 1362. فرهنگ جعفری، تصحیح و تحشیه س حمیدیان. تهران: دانشگاه تهران.

حبیبی (افغانی)، ع. ۱۳۴۱. «چند کلمه از لهجة هروی و طبقات­الصوفیه». یغما. بخش یکم: (166): ۶۵ -۷۱. بخش دوم: (168): ۱۵۴ -۱۵۷.

خانلری [ناتل]، پ. 1382. تاریخ زبان فارسی. تهران: فرهنگ نشر نو.

دهخدا، ع. 1388.  لغت­نامه. تهران: دانشگاه تهران.

رامپوری، غ. 1375. غیاث­اللغات. به­ک‍وش‍ش‌ م ث‍روت‌. تهران: امیرکبیر.

رواقی، ع. 1381. ذیل فرهنگ­های فارسی، با همکاری م میرشمسی، تهران: هرمس.

ـــــــــــــــــ.. 1382. «گویش­ها و متون فارسی». نامة انجمن. (۱۰): 30 -55.

ـــــــــــــــــ. 1383. زبان فارسی فرارودی (تاجیکی): سنجش میان واژگان امروزین فرارودی با نوشته‏های قدیم فارسی و گویش­های ایرانی، با همکاری ش صیاد. تهران: شهرکتاب، هرمس.

ـــــــــــــــــ.. 1387. «گونه­شناسی زبان فارسی». نخستین مجموعه سخنرانی مشترک فرهنگستان زبان و ادب و بنیاد ایران­شناسی. زیر نظر ح حبیبی، به کوشش ح قریبی. تهران: آثار.

شمشیرگرها، م. ۱۳۹۲. بررسی ویژگی‏های زبانی طبقات­الصوفیه خواجه عبدالله انصاری با نگاهی به برخی دیگر از متون منثور حوزة هرات؛ از قرن چهارم تا نهم هجری. رسالة دکتری. به راهنمایی س بزرگ بیگدلی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

ـــــــــــــــــ.. 1394. طبقات­الصوفیه و ویژگی‏های زبانی آن. تهران: امیرکبیر.

صادقی، علی‌اشرف. [1371]. تکوین زبان فارسی. تهران: دانشگاه آزاد ایران.  

طاهری، ا. ۱۳۹۱. «ریشه­شناسی چند واژه از لهجة بویراحمدی». ادب‌پژوهی. (۲۰): ۷۵ -۸۸.

فکرت، م. 1355. لغات زبان گفتاری هرات. کابل: بیهق کتاب خپرولو مؤسسه.

ـــــــــــــــــ.. 1376. فارسی هروی: زبان گفتاری هرات. مشهد: دانشگاه فردوسی.

قاسمی، م. 1384. «ذیلی بر ذیل فرهنگ‏های فارسی». نشر دانش. (109): 53-40.

قرآن قدس: کهن­ترین برگردان قرآن به فارسی. ۱۳۶۴. به کوشش ع رواقی، تهران: مؤسسة فرهنگی شهید رواقی.

کمایی‏‏فرد، س. 1388. «کاربرد گونه­شناسی در تعیین اصالت نسخ خطی». متن­پژوهی ادبی. (40): 1۰۱-115.

لسترنج، گ. ۱۳۷۷. جغرافیای تاریخی سرزمین­های خلافت شرقی، ترجمة م عرفان، تهران: علمی‌ و فرهنگی.

مایل­ هروی، ن. 1374. «پسوندی نام­آواساز در گونه­های فارسی خراسانی». نامة فرهنگستان. (18): ۶۸-۷۳.

Lazard, G. 1963. "La Langue Des Plus Anciens Monuments De La Prose Persane", Paris, Librarie C.Klinckcieck.

Ivanow, W. 1923. Journal  of the royal Asiatic society of great Britain and Ireland, pp. 1-34 & 338-382,  published by the society 74  grosvenor street, london, w.l,III Part.