بررسی و دسته‌بندی معنایی اجزای کلام زبان فارسی برپایۀ نظریۀ لیبر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی دانشگاه سیتان و بلوچستان

چکیده

لیبر برای دسته­بندی عناصر واژی هفت ذرۀ معنایی («ماده»، «پویا»، «وجرا» (وضع/ جایگاه رویدادی استنباطی)، «مکان»، «مقید»، «ساختمند» و «درجه‌پذیر») و یک اصل به نام اصل هم‌نمایگی ارائه کرده­است. در این نظریه هر عنصر واژی یک اسکلت معنایی (مرکب از یک/ چند مؤلفۀ معنایی و یک/ چند موضوع) و یک بدنۀ معنایی (مجموعۀ اطلاعات گویشور دربارۀ  آن عنصر واژی) دارد. اصل هم‌نمایگی موضوع­های عناصر را به هم گره­ می­زند و عنصری مرکب یا اشتقاق به ­دست ­می­دهد. هدف این پژوهش بررسی و دسته­بندی اجزای کلام زبان فارسی برپایۀ نظریۀ معنایی لیبر است. این پژوهش به پیروی از  لیبر برپایۀ مؤلفه­های «ماده» و «پویا» مقولۀ معنایی ماده/ شیء/ جوهر در زبان فارسی را به چهار گروه و برپایۀ مؤلفه­های «پویا»، «وجرا» و «مکان» مقولۀ معنایی موقعیت را به شش گروه و برپایۀ مؤلفه­های «وجرا» و «مکان» مقولۀ معنایی روابط را به چهار گروه دسته­بندی ­می­کند. نتایج پژوهش نشان­می­دهد که در زبان فارسی نیز مقولات نحویِ متفاوت، برای نمونه، فعل و حرف اضافه یا اسم و فعل دارای مؤلفه­های معنایی مشترک هستند و دسته­بندی معنایی نظریۀ لیبر را تأیید­ می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


باطنی، م. 1366. نگاهی تازه به دستور زبان، تهران: آگاه.

خانلری، پ. ن. 1364. دستور زبان فارسی، تهران: توس.

خیامپور، ع. 1344. دستور زبان فارسی. تبریز: [بی­نا].

روبینز، آر. اچ. 1381. تاریخمختصرزبانشناسی. ترجمۀ ع. م. حق­شناس. تهران: مرکز.

سلطانی گرد فرامرزی، ع. 1376.از کلمه تا کلام: دستور زبان فارسی به زبان ساده، تهران: مبتکران.

صفوی، ک. 1383. درآمدی بر معنی‌شناسی، تهران: سورۀ مهر

طالقانی، م. 1305 قمری. لسان­العجم، [بی­جا]: [بی­نا]

کلباسی، ا. 1380. ساخت اشتقاقی در فارسی امروز، تهران: پژوهشگاه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

کریمی ­دوستان، غ. 1387. «اسامی و صفات گزاره­ای در زبان فارسی».­ دستور، (3): 187-202.

کریمی ­دوستان، غ. و آ. ذاکر. 1390. «رویکرد حوزه­ای به اجزای کلام در زبان فارسی». زبان و زبان‌شناسی، (10): 27-46.

گلفام، ا. 1386. اصول دستور زبان، تهران: سمت.

نوبهار، م. 1372. دستور کاربردی زبان فارسی، تهران: رهنما.

یوسفیان، پ، گ. تاکی، و ا. مرادی، 1394. «بررسی معنایی و دسته­بندی حروف ­اضافۀ زبان فارسی برپایۀ نظریۀ لیبر». جستارهای زبانی، (6): 299-321.

Baker, M. C. 2003. Lexical categories: verbs, nouns, and adjectives, Cambridge:
Cambridge University Press.

Chomsky, N. 1970. “Remarks on nominalization”.in R. Jacobs and P. Rosenbaum
(ed), Readings in English Transformational Grammar, 184-221, Mass.:Ginn, Waltham.

Corver, N. & Riemsdijk H. 2001. “Semi-lexical categories: the function of content words and the content of function words”. ed. By Norbert Covert and Henk van Riemsdijk. Berlin, NewYork : Mouton de Gruter

Croft, W. 1991. Syntactic categories and grammatical relations, Chicago: University of Chicago Press.

Harley, H. and Noyer, R. 1999. “State-of-the-article: Distributed morphology”, GLOT International (44): ­3–9.

Hopper, P. J. & S. A. Thompson 1984. “The discourse basis for lexical categories in universal grammar”. Language, (60): 703–­752.

Jackendoff, R. 1990. Semantic Structures. Cambridge, MA: MIT Press.

ـــــــــــــــــ. 1991. “Parts and boundaries”. Cognition, (41): 9–45.

Langacker, R. 1987. “Nouns and Verbs”. Language, (63): 53-94.

Lieber, R. 2004. Morphology and lexical semantics, Cambridge: Cambridge University Press.

ـــــــــــــــــ. 2007. “The category of roots and the roots of categories: what we learn from selection in derivation”, Morphology. DOI: 10.1007/s11525-006-9106-2.

ـــــــــــــــــ. 2009. “A lexical semantic approach to compounding”, In: Rochelle Lieber & Pavol Stekauer (eds.), The oxford handbook of compounding Oxford: Oxford University Press, 78-104.

Ross, J. R. 1972. “Endtstation Hauptwort: The category squish”. Papers from the annual regional meeting of Chicago Linguistic Society )8(: ­316-328.

ـــــــــــــــــ. 1973. “Nouniness”. In ed. by O. Fujimura, Three dimensions of
linguistic theory
. Tokyo: TEC Company. 137-258.

Siddiqi, D. 2009. Syntax within the word: economy, allomorphy and argument selection in distributed morphology, Amsterdam: John Benjamins Publishing Compony

Tenny, C. 1994. Aspectual Roles and the Syntax-Semantics Interface, Dordrecht:  Kluwer Academic Publishers.